Η διεθνή αρθρογραφία επιμένει και οι αποδείξεις ποια δείχνουν ότι οι οικονομικές επιπτώσεις της μεγάλης αύξησης της τιμής πετρελαίου θα μας οδηγήσει σε μια νέα διεθνή ύφεση τα επόμενα χρόνια.
Η κορύφωση της ζήτησης του πετρελαίου έρχεται και αυτό δεν είναι καλό νέο.
Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΤΟΥ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟΥ
Πιθανά, δεν θα μπορείτε να το θυμηθείτε, αλλά στις αρχές τις δεκαετίας του 2000 (στην περίοδο της κρίσης των εταιρειών dot.com) η τιμή του πετρελαίου είχε φτάσει τα 12 δολάρια και στο τέλος της δεκαετίας το καλοκαίρι του 2008 έφτασε τα 147 δολάρια. Φυσικά θα αναρωτιέστε γιατί συνέβη αυτό.
Όταν το πετρέλαιο ξεπέρασε τα 120 δολάρια το βαρέλι τον Μάιο του 2008 οι πετρελαιάδες γνώριζαν ότι θα μπούμε σε μπελάδες. Οι τιμές του πετρελαίου είχαν ήδη τετραπλασιαστεί τα τελευταία πέντε χρόνια, και δεν είχαν βάλει νέες πηγές σε παραγωγή. Η παραγωγή βρίσκονταν στα 74 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως και η περίπτωση να βρεθούμε σε κοντά στην κορύφωση της παραγωγής πλησίαζε.
Εξέχοντες επιστήμονες των πετρελαίων προέβλεψαν όταν θα αυξάνονται τιμές θα μας οδηγούν σε μείωση της κατανάλωσης. Στην πραγματικότητα όμως στην προηγούμενη κρίση μόνο το 15% οφείλεται σε μείωση της ζήτησης σε βενζίνη. Το άλλο 85% χάθηκε από τον εμπορικό και τον βιομηχανικό τομέα όπως καύσιμα αεριωθούμενων, αποστάγματα, φωτιστικό πετρέλαιο, πρώτες ύλες πετροχημικών, λιπαντικά, κεριά, άσφαλτο και διάφορα άλλα προϊόντα.
ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ
Πληροφορίες από διαφορετικές πηγές φθάνουν καθημερινά ότι η νέα ενεργειακή κρίση φθάνει συντομότερα. Οι πιο πρόσφατες λένε τα εξής:
Το ειδησεογραφικό πρακτορείο Bloomberg ανέφερε ότι η Σαουδική Αραβία συμφώνησε να διπλασιάσει τις εξαγωγές πετρελαίου προς την Ινδία που μπορεί να φθάσουν και τα 866 000 βαρέλια ημερησίως. Οι δε ποσότητες που παράγονται μέσα στην Ινδία φέτος θα φτάσουν στα ανώτερα επίπεδά τους. Αν υπολογίσουμε και την αύξηση των εξαγωγών της Σαουδικής Αραβίας προς την Κίνα οι οποίες αυξάνονται κάθε χρόνο κατά 11-12% και σήμερα ανέρχονται στα 1 εκατομμύριο βαρέλια τότε η πίεση στην παραγωγική ικανότητα της χώρας θα αγγίξει τα ανώτατα όριά της.
Επιπλέον στην Κίνα, οι πωλήσεις των αυτοκινήτων διπλασιάστηκαν τον Ιανουάριο και Φεβρουάριο σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά και με συνολική αύξηση την προηγούμενη χρονιά κατά 83%.
Το Reuters ανέφερε ότι η κρατική εταιρεία πετρελαίου του Μεξικού PEMEX είχε ζημιές 1,4 δισεκατομμύρια δολάρια. Η πτώση της παραγωγής πετρελαίου και τα αντίστοιχα κέρδη από την διύλιση η εταιρεία οδηγείται στην καταστροφή. Έτσι ποσότητες που υπολογίζονταν ότι θα είναι διαθέσιμες τα επόμενα χρόνια όχι μόνο μειώνονται αλλά και διαθέσιμα κεφάλαια για έρευνα αδυνατούν οι εταιρείες να διαθέσουν.
Σε μία νέα μελέτη, επιστήμονες από το Κουβέιτ με επικεφαλής τον Ibrahim Nashawi χρησιμοποιώντας ένα νέο μοντέλο, οι επιστήμονες αξιολόγησαν τις τάσεις της παραγωγής 47 μεγάλων πετρελαιοπαραγωγών χωρών. Οι εκτιμήσεις είναι ότι η παγκόσμια συμβατική παραγωγή αργού πετρελαίου θα κορυφωθεί το 2014 σχεδόν μια δεκαετία νωρίτερα από το αναμενόμενο.
Καθώς φτάνουμε κοντά στην κορύφωση της παραγωγής κάποια στιγμή μεταξύ του 2012 που είχα αναφέρει σε παλαιότερα άρθρα και του 2014 σύμφωνα με την τελευταία μελέτη ή ακόμα και την πρόβλεψη του Branson για το 2015 η κατάσταση στις ανεπτυγμένες χώρες θα γίνεται ακόμα πιο αφόρητη.
ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ
Τα προβλήματα αρχικά παρουσιάστηκαν στον μεγαλύτερο εισαγωγέα ενέργειας της Ηνωμένες Πολιτείες. Μπορεί η χρηματοοικονομικοί κολοσσοί να ‘δοκιμάζουν’ την Ελλάδα αλλά ας δούμε τι συμβαίνει στις Η.Π.Α. Εκεί τυπώνουν δολάρια με απίστευτους ρυθμούς με αυτόν τον τρόπο η Fed έχει αγοράσει 1,75 τρισεκατομμύρια δολάρια χρέους πέρυσι.
Οι χώρες που ακολούθησαν ήταν χώρες που δεν παράγουν ενέργεια και έχουν ευάλωτες οικονομίες. Χώρες που φαίνεται ότι θα αντιμετωπίσουν προβλήματα θα είναι οι χώρες που από παραγωγές έγιναν εισαγωγής όπως η Βρετανία.
Πολύ απλά η αύξηση της τιμής του πετρελαίου το 2008 οδήγησε σε συρρίκνωση τις ανεπτυγμένες οικονομίες του κόσμου. Τα 147 δολάρια το βαρέλι (Ιούνιος 2008)έχουν προκαλέσει σοβαρές βλάβες.
Η συνταγή που προωθείται για τις χώρες που χρωστάνε πολλά όπως η Ελλάδα και εφαρμόστηκε σε Λετονία Ουγγαρία κλπ. είναι ‘μέτρα λιτότητας’. Η θεωρία λέει ότι μια περίοδος λιτότητας θα σταματήσει την αιμορραγία και θα επανέλθει η οικονομία με την οικονομική ανάκαμψη.
Αν δεν αντιμετωπιστεί όμως το θέμα της ενέργειας και αντιμετωπιστεί το πρόβλημα με χρηματοοικονομικά μέτρα τότε αυτό θα μας φέρει πιο κοντά σε μεγαλύτερη κρίση. Είναι σαν να οδηγούμαστε σε έναν αργό στραγγαλισμό.
Η ΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ
Μετά πτώση της τιμή στα 30 δολάρια το βαρέλι και ενώ η παγκόσμια οικονομία αντιμετωπίζει την μεγαλύτερη κρίση μετά το 1930 η τιμή επανήλθε στα 80 δολάρια το βαρέλι αντί να έχει τιμή περίπου στα 15 δολάρια το βαρέλι. Αυτό συνέβη εξ αιτίας της ζήτησης
Τις τελευταίες δεκαετίες σαν ανθρωπότητα το μοντέλο ανάπτυξης (παραγωγή προϊόντων και βιομηχανία) βασίζονταν στην φθηνή ενέργεια. Με την άνοδο των τιμών του πετρελαίου οι τομείς των χρηματοοικονομικών, των ασφαλειών και των ακινήτων είναι αυτοί που βρίσκονται αέρα γιατί τα χρήματα μεταφέρθηκαν στην αγορά της ενέργειας. Η ενέργεια είναι το μόνο πραγματικό νόμισμα. Η αξία κάθε νομίσματος μέχρι τώρα βασίζονταν στην φθηνή ενέργεια. Κάτι που δείχνει να αγνοείται ή να αποκρύπτεται ηθελημένα.
Από δω και πέρα, στην παγκόσμια οικονομία όταν η προσφορά δεν θα μπορεί να καλύπτει την ζήτηση, οι τιμές θα εκτοξεύονται, θα ακολουθεί ύφεση και συρρίκνωση των οικονομιών και όταν θα ξεκινάει η ανάκαμψη στο σημείο που η προσφορά δεν θα καλύπτει την ζήτηση θα συμβαίνει το ίδιο. Μόνο που κάθε φορά το σημείο αυτό θα είναι χαμηλότερα. Στις αποδυναμωμένες οικονομίες της Ευρώπης ακόμα και η τιμή των 100 δολαρίων θα μπορούσε να προκαλέσει μεγάλες οικονομικές ζημιές.
Στο σημείο που βρισκόμαστε σήμερα είναι δύσκολο να προβλέψει κανείς ότι θα υπάρξει οικονομική ανάκαμψη στην Ευρώπη. Μεγάλα ποσοστά ανεργίας, ελλειμματικοί κρατικοί ισολογισμοί και πληθωριστικές πιέσεις θα πιέζουν για μείωση της κατανάλωσης πετρελαίου.
Η απάντηση είναι μόνο μία η μετάβαση στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και την οργάνωση των υποδομών ώστε να έχουμε υψηλές αποδόσεις και τα χρήματα που δίνονται για την αγορά ενέργειας δεν θα χάνονται.
Χωρίς την φθηνή ενέργεια για να τροφοδοτηθεί το συσσωρευμένο χρέος, η λιτότητα θα γίνει καθημερινή πραγματικότητα και δεν θα είναι μια βραχυπρόθεσμη λύση. Η πραγματικότητα είναι ότι η ζωή μας οδηγείται σιγά σε υποβάθμιση γιατί όλοι οι εισαγωγείς πετρελαίου σταδιακά θα γίνονται φτωχότεροι.
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα οικονομική κρίση. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα οικονομική κρίση. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Τρίτη 23 Μαρτίου 2010
Παρασκευή 28 Νοεμβρίου 2008
ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ; Αυτό δεν είναι τίποτα
Financial Crisis! That’s nothing
The coming energy crisis is going to draft the financial crisis, says the head of Shell: if only he were wrong
Bibi van der Zee
Guardian.co.uk, Thursday November 25 2008 10.53 GTM
Οικονομική Κρίση; Αυτό δεν είναι τίποτα.
Η επερχόμενη ενεργειακή κρίση, θα καταστήσει ασήμαντη αυτήν την οικονομική κρίση λέει ο επικεφαλής της Shell: μακάρι να έκανε λάθος.
Γιατί όλοι μιλάνε για όλα εκτός από το διαφαινόμενο κενό της ενέργειας;
Τα νέα είναι ότι βρισκόμαστε πολύ κοντά στην εποχή του κάρβουνου και αυτό δεν είναι έκπληξη για κάποιον που παρακολουθεί τις εξελίξεις στα θέματα της ενέργειας σ’ αυτή τη χώρα ή παγκόσμια.
Η απλή αλήθεια είναι ότι είμαστε πολύ κοντά σε μια αξιοθρήνητη θέση, λόγω μιας αναποφάσιστης κυβέρνησης. Σε λίγα χρόνια κάποια από τα γερασμένα πυρηνικά εργοστάσια και μονάδες καύσης λιθάνθρακα στο Ηνωμένο Βασίλειο είναι πολύ κοντά να κλείσουν και δεν έχει δρομολογηθεί η αντικατάστασή τους (με πράσινη ή συμβατική μορφή). Πολύ περισσότερο, όπως και ο υπόλοιπος κόσμος, χρειαζόμαστε απεγνωσμένα ενέργεια από πηγές με χαμηλές εκπομπές καυσαερίων μια και τα επίπεδα ανεβαίνουν συνεχώς στην ατμόσφαιρα.
Ναι, στα γλυκά όνειρα η κυβέρνηση, ονειρεύεται ότι θα εφοδιαστούμε το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας από τον άνεμο στο ανοιχτό πέλαγος μέχρι το 2020. Άλλες χώρες επίσης εργάζονται σκληρά, όσο μπορούν περισσότερο, να βρουν λύσεις στο πρόβλημα, αλλά εμείς πολλά από αυτά δεν τα έχουμε συνειδητοποιήσει ακόμα.
Εν το μεταξύ, ο επικεφαλής της Shell, Jeroen van der Veer προειδοποίησε την Ομοσπονδία της Βρετανικής Βιομηχανίας την Δευτέρα (24/11) ότι «καλύτερα να επιταχύνουμε, αλλιώς τα φώτα θα σβήσουν. Απαιτείται να καταλάβουμε την ανάγκη του κατεπείγοντος». Ο van der Veer σημείωσε ότι η οικονομική κρίση θα είναι το πρόβλημα για μερικά χρόνια, αλλά η διεκδίκηση της ενέργεια θα είναι το πρόβλημα για τουλάχιστον 50 χρόνια.
Είπε στο κοινό ότι θα πρέπει να αντιμετωπίσουν τρεις σκληρές αλήθειες. Πρώτον, ο πληθυσμός της γης θα αυξηθεί από τα 6 στα 9 δισεκατομμύρια στις επόμενες δεκαετίες και όλοι αυτοί θα ζητήσουν ηλεκτρισμό και μεταφορές.
Δεύτερον, το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο δεν είναι ικανά να καλύψουν τη ζήτηση, και οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας εν καιρώ θα παίξουν το δικό τους ρόλο αλλά είναι μακριά το μέλλον αυτήν την στιγμή.
Και τρίτον, τα επίπεδα του CO2 θα αυξηθούν σε συγκεντρώσεις μεγαλύτερες από αυτές που συνιστούν οι επιστήμονες.
Η τελευταία δε γνώμη είναι ιδιαίτερα στενάχωρη, αυτή δηλαδή η οποία δίνεται από επιστήμονες όπως ο James Hansen της NASA, ο οποίος πιστεύει ότι τα συνιστούμενα επίπεδα είναι ήδη υψηλά . Και εάν αυτή η λίστα δείχνει τα πράγματα γκρίζα, αυτό που κάνει τα πράγματα χειρότερα είναι το πρόσωπο που τα λέει: όχι κάποιος ιδεαλιστής οικολόγος αλλά ο επικεφαλής ενός από τους μεγαλύτερους κολοσσούς ενέργειας στον κόσμο.
Στην Shell έχουν σχεδιάσει δύο πιθανά σενάρια. Το πρώτο το αποκαλούν Scramble το οποίο υποθέτει ότι όλες οι κυβερνήσεις θα υπερβάλουν εαυτόν. Και το δεύτερο Blueprint και ελπίζει ότι θα υπάρξει μια μεγάλη αναθεώρηση του Πρωτοκόλλου του Κιότο και ότι ο κόσμος θα εργαστεί μαζί για την αντιμετώπιση του προβλήματος. Επιπλέον θα εργάζονται μαζί για την κάμψη της καμπύλης του CO2, με σκοπό να βρεθούν οι καλύτερες λύσεις για την μείωση του άνθρακα, αλλά ο van der Veer, με την ρεαλιστική ολλανδική συμπεριφορά του, αρνείται να δει τις εύκολες λύσεις και επαναλαμβάνει ξανά και ξανά ότι το μέλλον θα είναι σκληρό.
Αυτό η Shell το κάνει για να ακούγεται το πρόβλημα άσχημα και να μας απομακρύνει από τα τεράστια κέρδη της και την απόσυρση από σημαντικά έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην χώρα; Προσπαθούν να δικαιολογήσουν την απόφασή τους να ξεκινήσουν την εξόρυξη, αυτού που αποκαλεί ο van der Veer ‘unconventional’ (μη συμβατικό) πετρέλαιο όπως το μίγμα πίσσας-άμμου στον Καναδά; Μακάρι να… (έκανε λάθος).
Η ενεργειακή κρίση που έρχεται, θα κάνει την οικονομική κρίση να μοιάζει με μια μικρή κραυγή. Είναι ο Gordon Brown έτοιμος γι ‘αυτό;
The coming energy crisis is going to draft the financial crisis, says the head of Shell: if only he were wrong
Bibi van der Zee
Guardian.co.uk, Thursday November 25 2008 10.53 GTM
Οικονομική Κρίση; Αυτό δεν είναι τίποτα.
Η επερχόμενη ενεργειακή κρίση, θα καταστήσει ασήμαντη αυτήν την οικονομική κρίση λέει ο επικεφαλής της Shell: μακάρι να έκανε λάθος.
Γιατί όλοι μιλάνε για όλα εκτός από το διαφαινόμενο κενό της ενέργειας;
Τα νέα είναι ότι βρισκόμαστε πολύ κοντά στην εποχή του κάρβουνου και αυτό δεν είναι έκπληξη για κάποιον που παρακολουθεί τις εξελίξεις στα θέματα της ενέργειας σ’ αυτή τη χώρα ή παγκόσμια.
Η απλή αλήθεια είναι ότι είμαστε πολύ κοντά σε μια αξιοθρήνητη θέση, λόγω μιας αναποφάσιστης κυβέρνησης. Σε λίγα χρόνια κάποια από τα γερασμένα πυρηνικά εργοστάσια και μονάδες καύσης λιθάνθρακα στο Ηνωμένο Βασίλειο είναι πολύ κοντά να κλείσουν και δεν έχει δρομολογηθεί η αντικατάστασή τους (με πράσινη ή συμβατική μορφή). Πολύ περισσότερο, όπως και ο υπόλοιπος κόσμος, χρειαζόμαστε απεγνωσμένα ενέργεια από πηγές με χαμηλές εκπομπές καυσαερίων μια και τα επίπεδα ανεβαίνουν συνεχώς στην ατμόσφαιρα.
Ναι, στα γλυκά όνειρα η κυβέρνηση, ονειρεύεται ότι θα εφοδιαστούμε το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας από τον άνεμο στο ανοιχτό πέλαγος μέχρι το 2020. Άλλες χώρες επίσης εργάζονται σκληρά, όσο μπορούν περισσότερο, να βρουν λύσεις στο πρόβλημα, αλλά εμείς πολλά από αυτά δεν τα έχουμε συνειδητοποιήσει ακόμα.
Εν το μεταξύ, ο επικεφαλής της Shell, Jeroen van der Veer προειδοποίησε την Ομοσπονδία της Βρετανικής Βιομηχανίας την Δευτέρα (24/11) ότι «καλύτερα να επιταχύνουμε, αλλιώς τα φώτα θα σβήσουν. Απαιτείται να καταλάβουμε την ανάγκη του κατεπείγοντος». Ο van der Veer σημείωσε ότι η οικονομική κρίση θα είναι το πρόβλημα για μερικά χρόνια, αλλά η διεκδίκηση της ενέργεια θα είναι το πρόβλημα για τουλάχιστον 50 χρόνια.
Είπε στο κοινό ότι θα πρέπει να αντιμετωπίσουν τρεις σκληρές αλήθειες. Πρώτον, ο πληθυσμός της γης θα αυξηθεί από τα 6 στα 9 δισεκατομμύρια στις επόμενες δεκαετίες και όλοι αυτοί θα ζητήσουν ηλεκτρισμό και μεταφορές.
Δεύτερον, το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο δεν είναι ικανά να καλύψουν τη ζήτηση, και οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας εν καιρώ θα παίξουν το δικό τους ρόλο αλλά είναι μακριά το μέλλον αυτήν την στιγμή.
Και τρίτον, τα επίπεδα του CO2 θα αυξηθούν σε συγκεντρώσεις μεγαλύτερες από αυτές που συνιστούν οι επιστήμονες.
Η τελευταία δε γνώμη είναι ιδιαίτερα στενάχωρη, αυτή δηλαδή η οποία δίνεται από επιστήμονες όπως ο James Hansen της NASA, ο οποίος πιστεύει ότι τα συνιστούμενα επίπεδα είναι ήδη υψηλά . Και εάν αυτή η λίστα δείχνει τα πράγματα γκρίζα, αυτό που κάνει τα πράγματα χειρότερα είναι το πρόσωπο που τα λέει: όχι κάποιος ιδεαλιστής οικολόγος αλλά ο επικεφαλής ενός από τους μεγαλύτερους κολοσσούς ενέργειας στον κόσμο.
Στην Shell έχουν σχεδιάσει δύο πιθανά σενάρια. Το πρώτο το αποκαλούν Scramble το οποίο υποθέτει ότι όλες οι κυβερνήσεις θα υπερβάλουν εαυτόν. Και το δεύτερο Blueprint και ελπίζει ότι θα υπάρξει μια μεγάλη αναθεώρηση του Πρωτοκόλλου του Κιότο και ότι ο κόσμος θα εργαστεί μαζί για την αντιμετώπιση του προβλήματος. Επιπλέον θα εργάζονται μαζί για την κάμψη της καμπύλης του CO2, με σκοπό να βρεθούν οι καλύτερες λύσεις για την μείωση του άνθρακα, αλλά ο van der Veer, με την ρεαλιστική ολλανδική συμπεριφορά του, αρνείται να δει τις εύκολες λύσεις και επαναλαμβάνει ξανά και ξανά ότι το μέλλον θα είναι σκληρό.
Αυτό η Shell το κάνει για να ακούγεται το πρόβλημα άσχημα και να μας απομακρύνει από τα τεράστια κέρδη της και την απόσυρση από σημαντικά έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην χώρα; Προσπαθούν να δικαιολογήσουν την απόφασή τους να ξεκινήσουν την εξόρυξη, αυτού που αποκαλεί ο van der Veer ‘unconventional’ (μη συμβατικό) πετρέλαιο όπως το μίγμα πίσσας-άμμου στον Καναδά; Μακάρι να… (έκανε λάθος).
Η ενεργειακή κρίση που έρχεται, θα κάνει την οικονομική κρίση να μοιάζει με μια μικρή κραυγή. Είναι ο Gordon Brown έτοιμος γι ‘αυτό;
Παρασκευή 31 Οκτωβρίου 2008
Ο ΓΟΡΔΙΟΣ ΔΕΣΜΟΣ της ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ
Ο ΓΟΡΔΙΟΣ ΔΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ
Αυτή, η οικονομική κρίση σάστισε τους περισσότερους οικονομολόγους, οι οποίοι δεν την είδαν να έρχεται και παραμένουν μπλεγμένοι για τα αίτια που την προκάλεσαν. Ίσως όμως να μην ήταν και τόσο απρόβλεπτη όπως αρχικά φάνηκε. Πράγματι αυτή η οικονομική κρίση ήταν κρυφή αλλά αν θα δείτε με μια πιο καθαρή ματιά η πραγματική αφορμή ήταν η κορύφωση της παραγωγής του πετρελαίου.
Δεν μου αρέσει να παριστάνω τον μάντη Τειρεσία, αλλά ένα χρόνο μετά τη δημοσίευση του άρθρου μου «Το τέλος του φθηνού πετρελαίου» τα γεγονότα δυστυχώς επιβεβαίωσαν τις δυσοίωνες τότε προβλέψεις. Η τιμή του πετρελαίου εκτινάχθηκε από τη μέση διακύμανση των 60-70 δολαρίων το βαρέλι σε διακύμανση μεταξύ 100-110 δολαρίων με ανώτερη τιμή τα 147 δολάρια το βαρέλι.
ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ
Μήπως τελικά είναι το πετρέλαιο το μυστικό που διαφεύγει από τους οικονομολόγους; Πιστεύω ότι αρχικά απέρριψαν σαν παραπλανητικό συναγερμό την οικονομική θεωρία που λέει: Μια μείωση των φυσικών αποθεμάτων του πετρελαίου, θα προκαλέσει το παρακάτω ντόμινο. Θα αυξήσει τις τιμές, θα υποκινήσει την εξάντληση των φυσικών πόρων, θα αυξήσει τα αποθέματα των πετρελαϊκών προϊόντων, θα μειώσει τις τιμές. Αυτό έγινε στις Η.Π.Α. Η παραγωγή κορυφώθηκε το 1970 και μετά έπεσε. Η Η.Π.Α. δημιούργησαν μια δεύτερη κορύφωση το 1980 εξαντλώντας τα αποθέματα με αποτέλεσμα να οδηγηθούμε σε απότομη μείωση της Αμερικανικής παραγωγής. Η κορύφωση της παραγωγής του πετρελαίου μένει σχεδόν σταθερή από το Μάιο του 2005 και από τότε τα σύννεφα άρχισαν να μαζεύονται στον ορίζοντα. Και αυτό μπορεί να εξηγήσει γιατί καταλήξαμε στην πρόσφατη οικονομική κρίση. Οι χώρες παραγωγής είχαν φτάσει στο μέγιστο την παραγωγή τους , έτσι μια αύξηση της ζήτησης (Κίνα-Ινδία) αλλά και λόγω καιρικών συνθηκών (τυφώνας ΙΚΕ) δημιούργησε την εκτόξευση των τιμών. Η τιμή της βενζίνης και του πετρελαίου στον καταναλωτή έφτασε σε πολύ υψηλά επίπεδα. Σήμερα το ένα έκτο της ενέργειας καταναλώνεται για την παραγωγή και μεταφορά των τροφίμων, έτσι οι καταναλωτές έπρεπε να πληρώσουν περισσότερα χρήματα για ενέργεια και τροφή. Οι υψηλές τιμές πίεσαν τους μισθούς, την αγορά εργασίας και δημιούργησαν την οικονομική στενότητα και την μη αποπληρωμή των δανείων των κατοικιών που είχαν αγοραστεί . Αυτό προκάλεσε τις κατασχέσεις και το πάγωμα της αγοράς της κατοικίας. Μήπως τώρα βλέπετε καλύτερα την άκρη του νήματος. Οι περισσότεροι οικονομολόγοι βλέπουν το σκάσιμο της φούσκας των ακινήτων και αιτία της τον ανεύθυνο δανεισμό. Αλλά αυτό είναι σε δεύτερο επίπεδο, αποτέλεσμα της προηγούμενης αιτίας δηλαδή της κορύφωσης της παραγωγής του πετρελαίου.
Η ΕΠΟΜΕΝΗ ΚΡΙΣΗ
Η άποψή μου είναι ότι αυτή η οικονομική κρίση είναι ο προ-σεισμός του σεισμού που θα ακολουθήσει.
Όταν η παραγωγή του πετρελαίου θα αρχίσει να πέφτει, οι επιπτώσεις θα είναι δραματικές. Η οικονομική ανάπτυξη βασίζεται κατά ένα μεγάλο μέρος στην αυξανόμενη προσφορά του πετρελαίου. Οι προβλέψεις του International Energy Agency για τη ζήτηση του πετρελαίου είναι αύξηση κατά 1,3% κάθε χρόνο μέχρι το 2030. Αλλά μετά την κορύφωση, πολύ ειδικοί αναφέρουν μείωση της παραγωγής κατά 2%-4% κάθε χρόνο. Και τα δύο μαζί σημαίνουν ότι το έλλειμμα θα είναι 3%-5%. Σε 10-15 χρόνια από την ημέρα που θα αρχίσει το πρόβλημα θα έχουμε διαθέσιμη μόνο τη μισή ποσότητα του πετρελαίου που θα χρειαζόμαστε για να συντηρήσουμε την σημερινή οικονομική ανάπτυξη. Η έλλειψη πετρελαίου θα μας οδηγήσει σε αλματώδη αύξηση των τιμών του πετρελαίου όπως επίσης και σε άνοδο των τιμών του φυσικού αερίου και του ηλεκτρισμού. Αυτό θα δημιουργήσει μεγάλη ύφεση. Οι τιμές του πετρελαίου δημιουργούν και ύφεση και πληθωρισμό και αυτό είναι το βασικό δίλημμα των κεντρικών τραπεζών για την νομισματική πολιτική που θα πρέπει να ακολουθήσουν. Τον Μάιο του 2008 ο διοικητής της Τράπεζας της Αγγλίας ξεκαθάρισε ότι όσο οι τιμές του πετρελαίου θα αυξάνουν, υπάρχει πραγματικός κίνδυνος για στασιμοπληθωρισμό.
Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΓΩΓΟΥΣ
Μαζί με τα οικονομικά γεγονότα, και πολιτικά γεγονότα μας στέλνουν μηνύματα για το τι πρόκειται να ακολουθήσει όπως, με τον πόλεμο στην Γεωργία.
Ο πόλεμος στη Γεωργία, ας μην κρυβόμαστε πίσω από το δάχτυλό μας είναι για τον έλεγχο των δρόμων του πετρελαίου και του φυσικού αερίου και όχι ότι κάποιοι ενδιαφέρθηκαν για τους λαούς της νότιας Οσετίας και της Αμπχαζίας. Στο άρθρο του o Steve LeVine στο Βusiness Week (23 Αυγ 2008) αναφέρει: Η αχίλλειος πτέρνα της Ρωσίας είναι οι αγωγοί πετρελαίου και φυσικού αερίου. Για περισσότερο από ένα χρόνο πριν αναφέρονταν διαδοχικές προσπάθειες της Αμερικανικής πολιτικής ανακοπής σε αυτό που περιγράφονταν σαν Πόλεμος των Αγωγών, το στραγγαλισμό δηλαδή των ρωσικών προσπαθειών για τον επιχειρούμενο επηρεασμό της Ευρωπαϊκής πολιτικής χρησιμοποιώντας τους αγωγούς πετρελαίου. Ενώ το περιοδικό ανέφερε σε προηγούμενα τεύχη του, τις συνεχιζόμενες εντάσεις στα σύνορα της Ρωσίας με τη Γεωργία. Το άρθρο συνεχίζει «Εδώ βρίσκεται και η αχίλλειος πτέρνα της Ρωσίας : ένας από αυτούς τους αγωγούς –ο South Stream- πρόκειται να περάσει από τις χώρες Βουλγαρία, Ουγγαρία , Σερβία, και Αυστρία και αυτές οι χώρες βρίσκονται στο χώρο επηρεασμού των ΗΠΑ. Η Ενέργεια και ειδικά ο North Stream και ο South Stream είναι η δύναμη της Ρωσίας και το τρωτό σημείο της».
Ένα ακόμη άρθρο σε Αμερικανική Εφημερίδα και η τελευταία αναφορά του The Oil Depletion Analysis Centre (www.odac-info.org) δείχνουν ότι μπορεί και τα πράγματα να είναι χειρότερα και από αυτά που περιέγραφα ένα χρόνο πριν.
ΤΟ ΡΩΣΙΚΟ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟ
Το άρθρο του Tom Lasseter –Mc Clatchy Newspapers, Kansas Star 28 Αυγ 2008. αναφέρεται στα ενεργειακά αποθέματα της Ρωσίας και λέει: Το περισσότερο πετρέλαιο που παράγεται στη Ρωσία μετά την κατάρρευση της χώρας το 1988 προέρχεται από γεωτρήσεις και επανα-γεωτρήσεις των παλαιών σοβιετικών πηγών με καλύτερο εξοπλισμό και οι προσπάθειες για ανάπτυξη νέων πηγών γίνονται αργά ή δεν υπάρχουν. Όπως δήλωσε ο Valery Kryukov αν συνεχιστεί η ίδια τακτική τα αποθέματα θα πέσουν σοβαρά τα επόμενα δύο χρόνια.
Οι επιπτώσεις από μία πτώση της παραγωγής πετρελαίου στη Ρωσία θα είναι παγκόσμιες . Η Ρωσία είναι ο δεύτερος παγκόσμιος εξαγωγέας πετρελαίου και αν οι εξαγωγές της μειωθούν οι τιμές θα εκτοξευθούν. Η ίδια η Ρωσία εξαρτάται οικονομικά από τις πηγές ενέργειας. Το 30% του προϋπολογισμού βασίζεται στα εισοδήματα από το πετρέλαιο.
Η αναφορά του U.S. Energy Information Administration είναι ξεκάθαρη: Μόνον δύο από τις 14 μεγάλες πετρελαιοπηγές είναι σήμερα ανοιχτές από αυτές που υπήρχαν κατά την πτώση της Σοβιετικής ένωσης το 1991. Οι επτά είχαν εξαντληθεί το 2006. Όταν μια πετρελαιοπηγή εξαντληθεί, η άντληση αποθεμάτων γίνεται πιο δύσκολη και πιο ακριβή.
Η τρέχουσα οικονομική κρίση και η ταυτόχρονη μείωση των τιμών των καυσίμων θα μειώσει και την προσπάθεια άντλησης μικρών αποθεμάτων καθώς και αποθεμάτων που βρίσκονται σε μεγάλα βάθη. Οι μικρές επενδύσεις σε νέα πεδία παραγωγής ενέργειας είναι ο κύριος λόγος για τη μεγάλη έλλειψη ενέργειας που θα αντιμετωπίσει ο κόσμος από το 2012, σύμφωνα με τον επικεφαλή της Gazprom Αλεξέι Μίλερ.(23 Ιουλίου 2008 www.Reporter.gr)
ΤΙ ΛΕΝΕ ΟΙ ΕΙΔΙΚΟΙ
Το πιο σημαντικό όμως και για το οποίο θα πρέπει να προετοιμαζόμαστε είναι ότι αυτό δεν θα συμβεί μόνο στη Ρωσία, άλλα και στα περισσότερα αποθέματα που υπάρχουν στη γη. Η εφημερίδα Financial Times στις 10 /07/07 αναφέρει ότι σε πέντε χρόνια ο κόσμος θα αντιμετωπίσει μια απότομη άνοδο των τιμών του πετρελαίου και επιμένει στις 21/05/08 ότι η τιμή του θα φθάσει τα 140 δολάρια σαν αποτέλεσμα του φόβου της μείωσης των αποθεμάτων το 2012.
Αυτοί που γνωρίζουν καλύτερα το πρόβλημα των αποθεμάτων είναι φυσικά τα στελέχη των εταιρειών πετρελαίου. Ο Jeroen van de Veer μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Shell στις 22/01/08 δήλωσε: Η Shell υπολογίζει ότι μετά το 2015 η προσφορά από πηγές που μπορεί να αντληθεί πετρέλαιο φθηνά δεν θα μπορεί να καλύψει την ζήτηση.
Πριν μερικές ημέρες ανακοινώθηκε στον τύπο ότι τα ΕΛ.ΠΕ. αποχωρούν από πρόγραμμα έρευνας πετρελαίου στη Λιβύη ενώ τον Ιούνιο του 2008 ο Shokri Ghanem επικεφαλής του εθνικού οργανισμού πετρελαίου της Λιβύης είπε: « Το εύκολο και φθηνό πετρέλαιο τελείωσε. Η κορύφωση της παραγωγής είναι ορατή. Η ετήσια δε, μελέτη που εκδίδει η BP (BP Statistics Energy Review) τονίζει ότι η παραγωγή του 2007 έπεσε κατά 0,2%.
Η αναφορά των ανεξάρτητων Βρετανικών οργανισμών ODAC(www.odac-info.org) και του Post Carbon Institute (www.postcarbon.org) Preparing for Peak Oil το Σεπτέμβριο του 2008 λέει: Η παγκόσμια παραγωγή πετρελαίου βρίσκεται ήδη σε κορύφωση και θα αρχίσει να πέφτει στα επόμενα χρόνια..
ΤΙ ΕΝΝΟΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟΝ ΟΡΟ ΚΟΡΥΦΩΣΗ
Τι εννοείται με τον όρο «κορύφωση» ; ότι το πετρέλαιο τελείωσε ; Όχι. Σημαίνει ότι καταναλώσαμε το μισό από το πετρέλαιο που είναι διαθέσιμο στη γη. Αυτό όμως έχει συμβεί σε πάνω από 60 χώρες από το σύνολο των 98 κρατών που παράγουν πετρέλαιο. Χαρακτηριστικά σας αναφέρω ότι στη Μεγάλη Βρετανία αυτό συνέβη το 1999 και από το 2006 η Βρετανία έγινε εισαγωγέας πετρελαίου.
Η ΛΥΣΗ
Οι κυβερνήσεις σήμερα, άλλες αρνούνται να δεχθούν το πρόβλημα και άλλες μιλούν για ήπια προσαρμογή. Αλλά η οποιαδήποτε προσαρμογή θα πρέπει να έχει χρονικό ορίζοντα. Σήμερα απαιτείται άμεση συντήρηση των αποθεμάτων και αποτελεσματικότητα για να μειωθεί η ζήτηση στο μισό τις επόμενες δεκαετίες. Η πραγματικά μακροχρόνια λύση για την υπερθέρμανση και την εξάντληση των παγκόσμιων αποθεμάτων πετρελαίου είναι να απεξαρτηθούμε από την χρήση των ορυκτών καυσίμων (στερεών, υγρών και αερίων). Αυτό που δεν γίνεται άμεσα κατανοητό στο ευρύ κοινό είναι ότι για την απεξάρτηση από το πετρέλαιο θα χρειαστούν πενήντα χρόνια. Αυτός ο χρόνος θα απαιτηθεί ώστε νέες πηγές ενέργειας να υποκαταστήσουν τις υποδομές, την παραγωγή και την κατανάλωση ενέργειας. Η απεξάρτηση θα πρέπει να γίνει εθνική στρατηγική.
Πέρα από την εξάρτηση για τις επιλογές της εξωτερικής πολιτικής της χώρας το κόστος που θα υποχρεωθούν να καταβάλουν οι ελληνικές επιχειρήσεις ενέργειας για την εξαγορά των δικαιωμάτων του διοξειδίου του άνθρακα και κυρίως η ΔΕΗ μετά το 2013 αγγίζει τα 1,3 δισεκατομμύρια Ευρώ. Αυτό το κόστος φυσικά θα το πληρώσει ο καταναλωτής. Με τις σημερινές τιμές, που η μέση τιμή της οικιακής κιλοβατώρας είναι 10 λεπτά, η επιβάρυνση που θα προκύψει είναι 2-3 λεπτά δηλαδή 20-30%. Επιπλέον σύμφωνα με την μελέτη της Εθνικής Τράπεζας η Ελλάδα έχει το μεγαλύτερο βαθμό εξάρτησης από το πετρέλαιο από όλες τις χώρες της Ευρωζώνης. Η κατανάλωση του πετρελαίου αντιστοιχεί στο 9,8% του ΑΕΠ στην Ελλάδα έναντι μόνο 6% του ΑΕΠ στην Ευρωζώνη. . Ήδη η προηγούμενη άνοδος των τιμών του πετρελαίου πυροδότησε τον πληθωρισμό, μείωσε την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας.. Είναι παράλογο σήμερα να γίνονται νέες επενδύσεις για παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας με ορυκτά καύσιμα, όταν ήδη ο πλανήτης αντιμετωπίζει πρόβλημα.
Το μήνυμα που θα πρέπει να λάβουν οι οικονομολόγοι είναι να σταματήσουν να ψάχνουν μυστικά μηνύματα για τα αίτια που εξηγούν τη σημερινή οικονομική κρίση και αφού δώσουν βάση στο πρόβλημα της κορύφωσης του πετρελαίου να δώσουν λύσεις διεξόδου από την κρίση. Όσο για όλους εμάς προσδεθείτε για τους ισχυρούς κραδασμούς που θα προκαλέσει η μεγαλύτερη μεταβολή της πορείας στην σύγχρονη ανθρώπινη ιστορία.
Επιβεβαίωση των προβλέψεών μου είναι το άρθρο που βρήκα στην guardian και του οποίου η μετάφραση ακολουθεί.
Δεν είμαι ειδικευμένος μεταφραστής για αυτό σας παρακαλώ να συγχωρήσετε πιθανή κακή απόδοση σε μερικά σημεία. Για το αγγλικό κείμενο μπορείτε να το βρείτε στην ιστοσελίδα της εφημερίδας.
Guardian.co.uk
Time for an energy bail-out
Peak oil is just five years away, and we must start to plan now to avert a truly ruinous crisis.
Jeremy Leggett
Guardian.co.uk, Wednesday October 29 2008 14.59 GMT
Η κορύφωση της παραγωγής είναι μόλις πέντε χρόνια μακριά, και θα πρέπει να αρχίσουμε να σχεδιάζουμε τώρα την αποτροπή μιας ολέθριας κρίσης.
Αν οκτώ από τις μεγαλύτερες εταιρείες του Ενωμένου Βασιλείου προειδοποιούσαν πέντε χρόνια πριν για την ολέθρια πιστωτική κατάρρευση, η οποία θα χτυπούσε την παγκόσμια οικονομία μάλλον η κυβέρνηση θα έπαιρνε στα σοβαρά H ηγεσία του Ενωμένου Βασιλείου για να περιορίσει την ζημιά, θα λειτουργούσε προληπτικά και όχι κατασταλτικά. Θα μπορούσε να ήταν ομαλότερη η προσγείωση και η ανάκαμψη θα ήταν πιθανή σαν αποτέλεσμα.
Σήμερα, οκτώ από τις μεγαλύτερες βιομηχανίες της Βρετανίας προειδοποιούν ότι μια ολέθρια πετρελαϊκή κατάρρευση θα συμβεί σε πέντε χρόνια. Προειδοποιούμε ότι, η παγκόσμια κορύφωση της παραγωγής του πετρελαίου θα συμβεί απρόσμενα νωρίτερα, με αποτέλεσμα όχι μόνον την ενεργειακή κρίση , αλλά πιθανά την συγκράτηση των εξαγωγών των χωρών παραγωγής πετρελαίου και την σοβαρή έλλειψη ενέργειας στις χώρες που εισάγουν πετρέλαιο. Οι προηγούμενες ακατανόητες παρεμβάσεις στις οικονομικές αγορές ξαφνικά έγιναν επιτακτικές, ανάλογες παρεμβάσεις στην αγορά ενέργειας σήμερα θα αξίζουν το βάρος του σε χρυσό αύριο, σε οικονομικά και κοινωνικά δεδομένα η καταστροφή θα επιτευχθεί και επιπλέον αυτό θα βοηθήσει και την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.
Η επικρατούσα άποψη της βιομηχανίας πετρελαίου, και την οποία ακούει η κυβέρνηση, είναι ότι υπάρχουν πάνω από ένα τρισεκατομμύριο βαρέλια διαθέσιμα από τα υπάρχοντα αποθέματα, και μερικά τρισεκατομμύρια βαρέλια σε μίγμα πίσσας-άμμου (tar sand) και αυτό σημαίνει ότι θα χρειαστεί να περάσουν δεκαετίες πριν να αρχίσουμε να ανησυχούμε. Η Κορύφωση (Peak) του πετρελαίου είναι περισσότερο ένα πρόβλημα ροής ( flow rate) παρά ένα πρόβλημα αποθεμάτων. Στο δικό μας ρεπορτάζ, ο σύμβουλος έκδοσης του περιοδικού Petroleum Review (η ναυαρχίδα στα έντυπα της βιομηχανίας πετρελαίου) μας δείχνει πως η ροή από τις αναφερόμενες ως πηγές θα πέσουν κάτω από τα από τα όρια εξάντλησης πριν από το 2013 και πιθανότατα πολύ πιο γρήγορα..
Αναφορικά με το μίγμα πίσσα-άμμου τα διυλιστήρια θα πρέπει να λιώσουν την πίσσα. Αυτό δεν είναι εύκολο και είναι πολύ πιο αργή η διαδικασία για να αντληθεί το ακατέργαστο προϊόν από την γη. Το πετρέλαιο που μπορεί να αντληθεί εύκολα εξαντλείται το λιγότερο κατά 3,5 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα από την ποσότητα που άντλησης κάθε χρόνο. Και σε επτά χρόνια από τώρα η βιομηχανία πετρελαίου δεν θα μπορεί να αντλεί περισσότερο από 2,5 εκατομμύρια βαρέλια από την πίσσα με άμμο ακόμα και εάν όλα πάνε καλά και δεν επιβληθούν περιορισμοί στην βιομηχανία πετρελαίου γιατί η εξόρυξη της πίσσας δημιουργεί τεράστιες ποσότητες των αερίων του θερμοκηπίου. Σκεφθείτε τα παγκόσμια αποθέματα πετρελαίου σαν να βρίσκονται σε μια δεξαμενή νερού: αν η τάπα της είναι ελαττωματική, δεν θα μπορείτε να βγάλετε αρκετό νερό έξω. Φοβόμαστε ότι η τάπα είναι ελαττωματική.
Αλλά κάποιοι θα πουν, η ζήτηση έχει πέσει γρήγορα από τότε που η τιμή του πετρελαίου έφτασε τα 147 δολάρια, και το πρόβλημα απομακρύνθηκε. Είναι αλήθεια ο τομέας των μεταφορών αλλάζει, έτσι έχουμε την ευκαιρία που έχουμε για τα μειώσουμε την παγκόσμια ζήτηση και να αλλάξουμε τις προμήθειες αν προσπαθήσουμε. Αλλά υπάρχουν προβλήματα αν αφεθούμε στους μηχανισμούς της αγοράς.
Πρώτον, συνεχίζεται η αύξηση της ζήτησης στην Κίνα και την Ινδία παρά την όση φασαρία κάνουμε για να μειωθεί η ζήτηση από δομικές αλλαγές στην Δύση . Δεύτερον, η βιομηχανία του πετρελαίου έχει (σχεδόν ακατανόητα) κάνει λιγότερες επενδύσεις για εξόρυξη τα τελευταία χρόνια.. Τα περισσότερα από τα υπερμεγέθη κέρδη που βλέπουμε από την Β.Ρ. αυτήν την εβδομάδα, πηγαίνει σε κέρδη μερισμάτων. Τρίτον, η βιομηχανία πετρελαίου βασίζεται κυρίως σε γερασμένες πετρελαιοπηγές, πεπαλαιωμένο εξοπλισμό, και μεγάλης ηλικίας προσωπικό όταν είναι πιο δύσκολο να βρεθούν νέες πετρελαιοπηγές και να αντληθούν όταν βρεθούν (μερικές φορές χρειάζονται δεκαετίες). Τέταρτον, τα κράτη που παράγουν πετρέλαιο και φυσικό αέριο έχουν τεράστια επενδυτικά προγράμματα για δημόσια έργα που όλο και περισσότερο μειώνουν τις προοπτικές της εξαγωγής.(Εδώ εννοεί ότι καταναλώνουν τα κέρδη τουσε δημόσια έργα και δεν επενδύουν στον τομέα της εξόρυξης). Πέμπτον, ανησυχούμε γιατί ο OPEC δείχνει την ίδια παράλογη ευρωστία για τις ικανότητες παραγωγής με τις διεθνείς εταιρείες παραγωγής πετρελαίου.
Αν επιταχύνουμε την επανάσταση της «πράσινης βιομηχανίας», πιστεύουμε ότι θα απαλύνουμε το πλήγμα από την κατάρρευση του πετρελαίου, θα τονώσουμε την αποκατάσταση και θα ξεφύγουμε από την εξάρτηση από το πετρέλαιο εντυπωσιακά πιο γρήγορα. Ελπίζουμε η βιομηχανία και η κυβέρνηση μπορεί να σχεδιάσει μια νέα βιομηχανικά πράσινη συμφωνία ( industrial green new deal) αρχίζοντας από σήμερα.
Αυτή, η οικονομική κρίση σάστισε τους περισσότερους οικονομολόγους, οι οποίοι δεν την είδαν να έρχεται και παραμένουν μπλεγμένοι για τα αίτια που την προκάλεσαν. Ίσως όμως να μην ήταν και τόσο απρόβλεπτη όπως αρχικά φάνηκε. Πράγματι αυτή η οικονομική κρίση ήταν κρυφή αλλά αν θα δείτε με μια πιο καθαρή ματιά η πραγματική αφορμή ήταν η κορύφωση της παραγωγής του πετρελαίου.
Δεν μου αρέσει να παριστάνω τον μάντη Τειρεσία, αλλά ένα χρόνο μετά τη δημοσίευση του άρθρου μου «Το τέλος του φθηνού πετρελαίου» τα γεγονότα δυστυχώς επιβεβαίωσαν τις δυσοίωνες τότε προβλέψεις. Η τιμή του πετρελαίου εκτινάχθηκε από τη μέση διακύμανση των 60-70 δολαρίων το βαρέλι σε διακύμανση μεταξύ 100-110 δολαρίων με ανώτερη τιμή τα 147 δολάρια το βαρέλι.
ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ
Μήπως τελικά είναι το πετρέλαιο το μυστικό που διαφεύγει από τους οικονομολόγους; Πιστεύω ότι αρχικά απέρριψαν σαν παραπλανητικό συναγερμό την οικονομική θεωρία που λέει: Μια μείωση των φυσικών αποθεμάτων του πετρελαίου, θα προκαλέσει το παρακάτω ντόμινο. Θα αυξήσει τις τιμές, θα υποκινήσει την εξάντληση των φυσικών πόρων, θα αυξήσει τα αποθέματα των πετρελαϊκών προϊόντων, θα μειώσει τις τιμές. Αυτό έγινε στις Η.Π.Α. Η παραγωγή κορυφώθηκε το 1970 και μετά έπεσε. Η Η.Π.Α. δημιούργησαν μια δεύτερη κορύφωση το 1980 εξαντλώντας τα αποθέματα με αποτέλεσμα να οδηγηθούμε σε απότομη μείωση της Αμερικανικής παραγωγής. Η κορύφωση της παραγωγής του πετρελαίου μένει σχεδόν σταθερή από το Μάιο του 2005 και από τότε τα σύννεφα άρχισαν να μαζεύονται στον ορίζοντα. Και αυτό μπορεί να εξηγήσει γιατί καταλήξαμε στην πρόσφατη οικονομική κρίση. Οι χώρες παραγωγής είχαν φτάσει στο μέγιστο την παραγωγή τους , έτσι μια αύξηση της ζήτησης (Κίνα-Ινδία) αλλά και λόγω καιρικών συνθηκών (τυφώνας ΙΚΕ) δημιούργησε την εκτόξευση των τιμών. Η τιμή της βενζίνης και του πετρελαίου στον καταναλωτή έφτασε σε πολύ υψηλά επίπεδα. Σήμερα το ένα έκτο της ενέργειας καταναλώνεται για την παραγωγή και μεταφορά των τροφίμων, έτσι οι καταναλωτές έπρεπε να πληρώσουν περισσότερα χρήματα για ενέργεια και τροφή. Οι υψηλές τιμές πίεσαν τους μισθούς, την αγορά εργασίας και δημιούργησαν την οικονομική στενότητα και την μη αποπληρωμή των δανείων των κατοικιών που είχαν αγοραστεί . Αυτό προκάλεσε τις κατασχέσεις και το πάγωμα της αγοράς της κατοικίας. Μήπως τώρα βλέπετε καλύτερα την άκρη του νήματος. Οι περισσότεροι οικονομολόγοι βλέπουν το σκάσιμο της φούσκας των ακινήτων και αιτία της τον ανεύθυνο δανεισμό. Αλλά αυτό είναι σε δεύτερο επίπεδο, αποτέλεσμα της προηγούμενης αιτίας δηλαδή της κορύφωσης της παραγωγής του πετρελαίου.
Η ΕΠΟΜΕΝΗ ΚΡΙΣΗ
Η άποψή μου είναι ότι αυτή η οικονομική κρίση είναι ο προ-σεισμός του σεισμού που θα ακολουθήσει.
Όταν η παραγωγή του πετρελαίου θα αρχίσει να πέφτει, οι επιπτώσεις θα είναι δραματικές. Η οικονομική ανάπτυξη βασίζεται κατά ένα μεγάλο μέρος στην αυξανόμενη προσφορά του πετρελαίου. Οι προβλέψεις του International Energy Agency για τη ζήτηση του πετρελαίου είναι αύξηση κατά 1,3% κάθε χρόνο μέχρι το 2030. Αλλά μετά την κορύφωση, πολύ ειδικοί αναφέρουν μείωση της παραγωγής κατά 2%-4% κάθε χρόνο. Και τα δύο μαζί σημαίνουν ότι το έλλειμμα θα είναι 3%-5%. Σε 10-15 χρόνια από την ημέρα που θα αρχίσει το πρόβλημα θα έχουμε διαθέσιμη μόνο τη μισή ποσότητα του πετρελαίου που θα χρειαζόμαστε για να συντηρήσουμε την σημερινή οικονομική ανάπτυξη. Η έλλειψη πετρελαίου θα μας οδηγήσει σε αλματώδη αύξηση των τιμών του πετρελαίου όπως επίσης και σε άνοδο των τιμών του φυσικού αερίου και του ηλεκτρισμού. Αυτό θα δημιουργήσει μεγάλη ύφεση. Οι τιμές του πετρελαίου δημιουργούν και ύφεση και πληθωρισμό και αυτό είναι το βασικό δίλημμα των κεντρικών τραπεζών για την νομισματική πολιτική που θα πρέπει να ακολουθήσουν. Τον Μάιο του 2008 ο διοικητής της Τράπεζας της Αγγλίας ξεκαθάρισε ότι όσο οι τιμές του πετρελαίου θα αυξάνουν, υπάρχει πραγματικός κίνδυνος για στασιμοπληθωρισμό.
Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΓΩΓΟΥΣ
Μαζί με τα οικονομικά γεγονότα, και πολιτικά γεγονότα μας στέλνουν μηνύματα για το τι πρόκειται να ακολουθήσει όπως, με τον πόλεμο στην Γεωργία.
Ο πόλεμος στη Γεωργία, ας μην κρυβόμαστε πίσω από το δάχτυλό μας είναι για τον έλεγχο των δρόμων του πετρελαίου και του φυσικού αερίου και όχι ότι κάποιοι ενδιαφέρθηκαν για τους λαούς της νότιας Οσετίας και της Αμπχαζίας. Στο άρθρο του o Steve LeVine στο Βusiness Week (23 Αυγ 2008) αναφέρει: Η αχίλλειος πτέρνα της Ρωσίας είναι οι αγωγοί πετρελαίου και φυσικού αερίου. Για περισσότερο από ένα χρόνο πριν αναφέρονταν διαδοχικές προσπάθειες της Αμερικανικής πολιτικής ανακοπής σε αυτό που περιγράφονταν σαν Πόλεμος των Αγωγών, το στραγγαλισμό δηλαδή των ρωσικών προσπαθειών για τον επιχειρούμενο επηρεασμό της Ευρωπαϊκής πολιτικής χρησιμοποιώντας τους αγωγούς πετρελαίου. Ενώ το περιοδικό ανέφερε σε προηγούμενα τεύχη του, τις συνεχιζόμενες εντάσεις στα σύνορα της Ρωσίας με τη Γεωργία. Το άρθρο συνεχίζει «Εδώ βρίσκεται και η αχίλλειος πτέρνα της Ρωσίας : ένας από αυτούς τους αγωγούς –ο South Stream- πρόκειται να περάσει από τις χώρες Βουλγαρία, Ουγγαρία , Σερβία, και Αυστρία και αυτές οι χώρες βρίσκονται στο χώρο επηρεασμού των ΗΠΑ. Η Ενέργεια και ειδικά ο North Stream και ο South Stream είναι η δύναμη της Ρωσίας και το τρωτό σημείο της».
Ένα ακόμη άρθρο σε Αμερικανική Εφημερίδα και η τελευταία αναφορά του The Oil Depletion Analysis Centre (www.odac-info.org) δείχνουν ότι μπορεί και τα πράγματα να είναι χειρότερα και από αυτά που περιέγραφα ένα χρόνο πριν.
ΤΟ ΡΩΣΙΚΟ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟ
Το άρθρο του Tom Lasseter –Mc Clatchy Newspapers, Kansas Star 28 Αυγ 2008. αναφέρεται στα ενεργειακά αποθέματα της Ρωσίας και λέει: Το περισσότερο πετρέλαιο που παράγεται στη Ρωσία μετά την κατάρρευση της χώρας το 1988 προέρχεται από γεωτρήσεις και επανα-γεωτρήσεις των παλαιών σοβιετικών πηγών με καλύτερο εξοπλισμό και οι προσπάθειες για ανάπτυξη νέων πηγών γίνονται αργά ή δεν υπάρχουν. Όπως δήλωσε ο Valery Kryukov αν συνεχιστεί η ίδια τακτική τα αποθέματα θα πέσουν σοβαρά τα επόμενα δύο χρόνια.
Οι επιπτώσεις από μία πτώση της παραγωγής πετρελαίου στη Ρωσία θα είναι παγκόσμιες . Η Ρωσία είναι ο δεύτερος παγκόσμιος εξαγωγέας πετρελαίου και αν οι εξαγωγές της μειωθούν οι τιμές θα εκτοξευθούν. Η ίδια η Ρωσία εξαρτάται οικονομικά από τις πηγές ενέργειας. Το 30% του προϋπολογισμού βασίζεται στα εισοδήματα από το πετρέλαιο.
Η αναφορά του U.S. Energy Information Administration είναι ξεκάθαρη: Μόνον δύο από τις 14 μεγάλες πετρελαιοπηγές είναι σήμερα ανοιχτές από αυτές που υπήρχαν κατά την πτώση της Σοβιετικής ένωσης το 1991. Οι επτά είχαν εξαντληθεί το 2006. Όταν μια πετρελαιοπηγή εξαντληθεί, η άντληση αποθεμάτων γίνεται πιο δύσκολη και πιο ακριβή.
Η τρέχουσα οικονομική κρίση και η ταυτόχρονη μείωση των τιμών των καυσίμων θα μειώσει και την προσπάθεια άντλησης μικρών αποθεμάτων καθώς και αποθεμάτων που βρίσκονται σε μεγάλα βάθη. Οι μικρές επενδύσεις σε νέα πεδία παραγωγής ενέργειας είναι ο κύριος λόγος για τη μεγάλη έλλειψη ενέργειας που θα αντιμετωπίσει ο κόσμος από το 2012, σύμφωνα με τον επικεφαλή της Gazprom Αλεξέι Μίλερ.(23 Ιουλίου 2008 www.Reporter.gr)
ΤΙ ΛΕΝΕ ΟΙ ΕΙΔΙΚΟΙ
Το πιο σημαντικό όμως και για το οποίο θα πρέπει να προετοιμαζόμαστε είναι ότι αυτό δεν θα συμβεί μόνο στη Ρωσία, άλλα και στα περισσότερα αποθέματα που υπάρχουν στη γη. Η εφημερίδα Financial Times στις 10 /07/07 αναφέρει ότι σε πέντε χρόνια ο κόσμος θα αντιμετωπίσει μια απότομη άνοδο των τιμών του πετρελαίου και επιμένει στις 21/05/08 ότι η τιμή του θα φθάσει τα 140 δολάρια σαν αποτέλεσμα του φόβου της μείωσης των αποθεμάτων το 2012.
Αυτοί που γνωρίζουν καλύτερα το πρόβλημα των αποθεμάτων είναι φυσικά τα στελέχη των εταιρειών πετρελαίου. Ο Jeroen van de Veer μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Shell στις 22/01/08 δήλωσε: Η Shell υπολογίζει ότι μετά το 2015 η προσφορά από πηγές που μπορεί να αντληθεί πετρέλαιο φθηνά δεν θα μπορεί να καλύψει την ζήτηση.
Πριν μερικές ημέρες ανακοινώθηκε στον τύπο ότι τα ΕΛ.ΠΕ. αποχωρούν από πρόγραμμα έρευνας πετρελαίου στη Λιβύη ενώ τον Ιούνιο του 2008 ο Shokri Ghanem επικεφαλής του εθνικού οργανισμού πετρελαίου της Λιβύης είπε: « Το εύκολο και φθηνό πετρέλαιο τελείωσε. Η κορύφωση της παραγωγής είναι ορατή. Η ετήσια δε, μελέτη που εκδίδει η BP (BP Statistics Energy Review) τονίζει ότι η παραγωγή του 2007 έπεσε κατά 0,2%.
Η αναφορά των ανεξάρτητων Βρετανικών οργανισμών ODAC(www.odac-info.org) και του Post Carbon Institute (www.postcarbon.org) Preparing for Peak Oil το Σεπτέμβριο του 2008 λέει: Η παγκόσμια παραγωγή πετρελαίου βρίσκεται ήδη σε κορύφωση και θα αρχίσει να πέφτει στα επόμενα χρόνια..
ΤΙ ΕΝΝΟΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟΝ ΟΡΟ ΚΟΡΥΦΩΣΗ
Τι εννοείται με τον όρο «κορύφωση» ; ότι το πετρέλαιο τελείωσε ; Όχι. Σημαίνει ότι καταναλώσαμε το μισό από το πετρέλαιο που είναι διαθέσιμο στη γη. Αυτό όμως έχει συμβεί σε πάνω από 60 χώρες από το σύνολο των 98 κρατών που παράγουν πετρέλαιο. Χαρακτηριστικά σας αναφέρω ότι στη Μεγάλη Βρετανία αυτό συνέβη το 1999 και από το 2006 η Βρετανία έγινε εισαγωγέας πετρελαίου.
Η ΛΥΣΗ
Οι κυβερνήσεις σήμερα, άλλες αρνούνται να δεχθούν το πρόβλημα και άλλες μιλούν για ήπια προσαρμογή. Αλλά η οποιαδήποτε προσαρμογή θα πρέπει να έχει χρονικό ορίζοντα. Σήμερα απαιτείται άμεση συντήρηση των αποθεμάτων και αποτελεσματικότητα για να μειωθεί η ζήτηση στο μισό τις επόμενες δεκαετίες. Η πραγματικά μακροχρόνια λύση για την υπερθέρμανση και την εξάντληση των παγκόσμιων αποθεμάτων πετρελαίου είναι να απεξαρτηθούμε από την χρήση των ορυκτών καυσίμων (στερεών, υγρών και αερίων). Αυτό που δεν γίνεται άμεσα κατανοητό στο ευρύ κοινό είναι ότι για την απεξάρτηση από το πετρέλαιο θα χρειαστούν πενήντα χρόνια. Αυτός ο χρόνος θα απαιτηθεί ώστε νέες πηγές ενέργειας να υποκαταστήσουν τις υποδομές, την παραγωγή και την κατανάλωση ενέργειας. Η απεξάρτηση θα πρέπει να γίνει εθνική στρατηγική.
Πέρα από την εξάρτηση για τις επιλογές της εξωτερικής πολιτικής της χώρας το κόστος που θα υποχρεωθούν να καταβάλουν οι ελληνικές επιχειρήσεις ενέργειας για την εξαγορά των δικαιωμάτων του διοξειδίου του άνθρακα και κυρίως η ΔΕΗ μετά το 2013 αγγίζει τα 1,3 δισεκατομμύρια Ευρώ. Αυτό το κόστος φυσικά θα το πληρώσει ο καταναλωτής. Με τις σημερινές τιμές, που η μέση τιμή της οικιακής κιλοβατώρας είναι 10 λεπτά, η επιβάρυνση που θα προκύψει είναι 2-3 λεπτά δηλαδή 20-30%. Επιπλέον σύμφωνα με την μελέτη της Εθνικής Τράπεζας η Ελλάδα έχει το μεγαλύτερο βαθμό εξάρτησης από το πετρέλαιο από όλες τις χώρες της Ευρωζώνης. Η κατανάλωση του πετρελαίου αντιστοιχεί στο 9,8% του ΑΕΠ στην Ελλάδα έναντι μόνο 6% του ΑΕΠ στην Ευρωζώνη. . Ήδη η προηγούμενη άνοδος των τιμών του πετρελαίου πυροδότησε τον πληθωρισμό, μείωσε την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας.. Είναι παράλογο σήμερα να γίνονται νέες επενδύσεις για παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας με ορυκτά καύσιμα, όταν ήδη ο πλανήτης αντιμετωπίζει πρόβλημα.
Το μήνυμα που θα πρέπει να λάβουν οι οικονομολόγοι είναι να σταματήσουν να ψάχνουν μυστικά μηνύματα για τα αίτια που εξηγούν τη σημερινή οικονομική κρίση και αφού δώσουν βάση στο πρόβλημα της κορύφωσης του πετρελαίου να δώσουν λύσεις διεξόδου από την κρίση. Όσο για όλους εμάς προσδεθείτε για τους ισχυρούς κραδασμούς που θα προκαλέσει η μεγαλύτερη μεταβολή της πορείας στην σύγχρονη ανθρώπινη ιστορία.
Επιβεβαίωση των προβλέψεών μου είναι το άρθρο που βρήκα στην guardian και του οποίου η μετάφραση ακολουθεί.
Δεν είμαι ειδικευμένος μεταφραστής για αυτό σας παρακαλώ να συγχωρήσετε πιθανή κακή απόδοση σε μερικά σημεία. Για το αγγλικό κείμενο μπορείτε να το βρείτε στην ιστοσελίδα της εφημερίδας.
Guardian.co.uk
Time for an energy bail-out
Peak oil is just five years away, and we must start to plan now to avert a truly ruinous crisis.
Jeremy Leggett
Guardian.co.uk, Wednesday October 29 2008 14.59 GMT
Η κορύφωση της παραγωγής είναι μόλις πέντε χρόνια μακριά, και θα πρέπει να αρχίσουμε να σχεδιάζουμε τώρα την αποτροπή μιας ολέθριας κρίσης.
Αν οκτώ από τις μεγαλύτερες εταιρείες του Ενωμένου Βασιλείου προειδοποιούσαν πέντε χρόνια πριν για την ολέθρια πιστωτική κατάρρευση, η οποία θα χτυπούσε την παγκόσμια οικονομία μάλλον η κυβέρνηση θα έπαιρνε στα σοβαρά H ηγεσία του Ενωμένου Βασιλείου για να περιορίσει την ζημιά, θα λειτουργούσε προληπτικά και όχι κατασταλτικά. Θα μπορούσε να ήταν ομαλότερη η προσγείωση και η ανάκαμψη θα ήταν πιθανή σαν αποτέλεσμα.
Σήμερα, οκτώ από τις μεγαλύτερες βιομηχανίες της Βρετανίας προειδοποιούν ότι μια ολέθρια πετρελαϊκή κατάρρευση θα συμβεί σε πέντε χρόνια. Προειδοποιούμε ότι, η παγκόσμια κορύφωση της παραγωγής του πετρελαίου θα συμβεί απρόσμενα νωρίτερα, με αποτέλεσμα όχι μόνον την ενεργειακή κρίση , αλλά πιθανά την συγκράτηση των εξαγωγών των χωρών παραγωγής πετρελαίου και την σοβαρή έλλειψη ενέργειας στις χώρες που εισάγουν πετρέλαιο. Οι προηγούμενες ακατανόητες παρεμβάσεις στις οικονομικές αγορές ξαφνικά έγιναν επιτακτικές, ανάλογες παρεμβάσεις στην αγορά ενέργειας σήμερα θα αξίζουν το βάρος του σε χρυσό αύριο, σε οικονομικά και κοινωνικά δεδομένα η καταστροφή θα επιτευχθεί και επιπλέον αυτό θα βοηθήσει και την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.
Η επικρατούσα άποψη της βιομηχανίας πετρελαίου, και την οποία ακούει η κυβέρνηση, είναι ότι υπάρχουν πάνω από ένα τρισεκατομμύριο βαρέλια διαθέσιμα από τα υπάρχοντα αποθέματα, και μερικά τρισεκατομμύρια βαρέλια σε μίγμα πίσσας-άμμου (tar sand) και αυτό σημαίνει ότι θα χρειαστεί να περάσουν δεκαετίες πριν να αρχίσουμε να ανησυχούμε. Η Κορύφωση (Peak) του πετρελαίου είναι περισσότερο ένα πρόβλημα ροής ( flow rate) παρά ένα πρόβλημα αποθεμάτων. Στο δικό μας ρεπορτάζ, ο σύμβουλος έκδοσης του περιοδικού Petroleum Review (η ναυαρχίδα στα έντυπα της βιομηχανίας πετρελαίου) μας δείχνει πως η ροή από τις αναφερόμενες ως πηγές θα πέσουν κάτω από τα από τα όρια εξάντλησης πριν από το 2013 και πιθανότατα πολύ πιο γρήγορα..
Αναφορικά με το μίγμα πίσσα-άμμου τα διυλιστήρια θα πρέπει να λιώσουν την πίσσα. Αυτό δεν είναι εύκολο και είναι πολύ πιο αργή η διαδικασία για να αντληθεί το ακατέργαστο προϊόν από την γη. Το πετρέλαιο που μπορεί να αντληθεί εύκολα εξαντλείται το λιγότερο κατά 3,5 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα από την ποσότητα που άντλησης κάθε χρόνο. Και σε επτά χρόνια από τώρα η βιομηχανία πετρελαίου δεν θα μπορεί να αντλεί περισσότερο από 2,5 εκατομμύρια βαρέλια από την πίσσα με άμμο ακόμα και εάν όλα πάνε καλά και δεν επιβληθούν περιορισμοί στην βιομηχανία πετρελαίου γιατί η εξόρυξη της πίσσας δημιουργεί τεράστιες ποσότητες των αερίων του θερμοκηπίου. Σκεφθείτε τα παγκόσμια αποθέματα πετρελαίου σαν να βρίσκονται σε μια δεξαμενή νερού: αν η τάπα της είναι ελαττωματική, δεν θα μπορείτε να βγάλετε αρκετό νερό έξω. Φοβόμαστε ότι η τάπα είναι ελαττωματική.
Αλλά κάποιοι θα πουν, η ζήτηση έχει πέσει γρήγορα από τότε που η τιμή του πετρελαίου έφτασε τα 147 δολάρια, και το πρόβλημα απομακρύνθηκε. Είναι αλήθεια ο τομέας των μεταφορών αλλάζει, έτσι έχουμε την ευκαιρία που έχουμε για τα μειώσουμε την παγκόσμια ζήτηση και να αλλάξουμε τις προμήθειες αν προσπαθήσουμε. Αλλά υπάρχουν προβλήματα αν αφεθούμε στους μηχανισμούς της αγοράς.
Πρώτον, συνεχίζεται η αύξηση της ζήτησης στην Κίνα και την Ινδία παρά την όση φασαρία κάνουμε για να μειωθεί η ζήτηση από δομικές αλλαγές στην Δύση . Δεύτερον, η βιομηχανία του πετρελαίου έχει (σχεδόν ακατανόητα) κάνει λιγότερες επενδύσεις για εξόρυξη τα τελευταία χρόνια.. Τα περισσότερα από τα υπερμεγέθη κέρδη που βλέπουμε από την Β.Ρ. αυτήν την εβδομάδα, πηγαίνει σε κέρδη μερισμάτων. Τρίτον, η βιομηχανία πετρελαίου βασίζεται κυρίως σε γερασμένες πετρελαιοπηγές, πεπαλαιωμένο εξοπλισμό, και μεγάλης ηλικίας προσωπικό όταν είναι πιο δύσκολο να βρεθούν νέες πετρελαιοπηγές και να αντληθούν όταν βρεθούν (μερικές φορές χρειάζονται δεκαετίες). Τέταρτον, τα κράτη που παράγουν πετρέλαιο και φυσικό αέριο έχουν τεράστια επενδυτικά προγράμματα για δημόσια έργα που όλο και περισσότερο μειώνουν τις προοπτικές της εξαγωγής.(Εδώ εννοεί ότι καταναλώνουν τα κέρδη τουσε δημόσια έργα και δεν επενδύουν στον τομέα της εξόρυξης). Πέμπτον, ανησυχούμε γιατί ο OPEC δείχνει την ίδια παράλογη ευρωστία για τις ικανότητες παραγωγής με τις διεθνείς εταιρείες παραγωγής πετρελαίου.
Αν επιταχύνουμε την επανάσταση της «πράσινης βιομηχανίας», πιστεύουμε ότι θα απαλύνουμε το πλήγμα από την κατάρρευση του πετρελαίου, θα τονώσουμε την αποκατάσταση και θα ξεφύγουμε από την εξάρτηση από το πετρέλαιο εντυπωσιακά πιο γρήγορα. Ελπίζουμε η βιομηχανία και η κυβέρνηση μπορεί να σχεδιάσει μια νέα βιομηχανικά πράσινη συμφωνία ( industrial green new deal) αρχίζοντας από σήμερα.
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)